Το Ιράν βυθίζεται στη βία: Οι αιτίες της εξέγερσης, η αναμονή Τραμπ και το μέλλον (;) του καθεστώτος
Το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με ένα από τα σοβαρότερα κύματα κοινωνικής αναταραχής των τελευταίων δεκαετιών, καθώς η βαθιά οικονομική κρίση μετατρέπεται σε ανοιχτή πολιτική αμφισβήτηση του καθεστώτος. Η κατάρρευση του ριάλ, ο εκρηκτικός πληθωρισμός και η αδυναμία κάλυψης βασικών αναγκών έχουν λειτουργήσει ως καταλύτης για μαζικές διαδηλώσεις, οι οποίες ξεκίνησαν στα τέλη Δεκεμβρίου 2025 και εξαπλώθηκαν ταχύτατα σε ολόκληρη τη χώρα.
Ωστόσο, τα αιτήματα των διαδηλωτών ξεπερνούν πλέον τα οικονομικά προβλήματα, που ταλανίζουν για δεκαετίες την ιρανική κοινωνία, στρέφονται κατά του θεοκρατικού καθεστώτος, της καταστολής, των κοινωνικών ανισοτήτων και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων και των γυναικών.
Η εμπλοκή των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, η διακοπή του διαδικτύου και η απειλή της θανατικής ποινής υποδηλώνουν ότι το καθεστώς αντιλαμβάνεται την κρίση ως υπαρξιακή.
Σύμφωνα με το Bloomberg, η εξαντλητική οικονομική κρίση στο Ιράν -υποτίμηση του νομίσματος και ραγδαία άνοδος του πληθωρισμού- έχει πλέον φτάσει σε σημείο καμπής, γεγονός που πυροδότησε τις μαζικές διαδηλώσεις. Η πτώση της ισοτιμίας του ριάλ σε ιστορικά χαμηλά έχει καταστήσει ακόμη και τα βασικά αγαθά απαγορευτικά για πολλούς Ιρανούς, προκαλώντας λαϊκή δυσαρέσκεια και διαμαρτυρίες.
Πολυήμερες αιματηρές διαδηλώσεις
Οι συνεχιζόμενες διαδηλώσεις στο Ιράν ξεκίνησαν στις 28 Δεκεμβρίου 2025, αρχικά από οικονομικά κίνητρα, ενώ στη συνέχεια μετεξελίχθηκαν σε ευρύτερες αντιδράσεις κατά του καθεστώτος. Οι διαδηλωτές προκαλούν ζημιές σε καθεστωτικά κτίρια, καίνε σημαίες του Ιράν και εικόνες του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη, Αλί Χαμενεΐ. Κεντρικό ρόλο στις κινητοποιήσεις διαδραματίζει μια νεότερη γενιά Ιρανών, χωρίς προσδοκίες κοινωνικής ανέλιξης και χωρίς φόβο απέναντι στους θεσμούς του καθεστώτος.
Από την πλευρά του, το καθεστώς προειδοποίησε ότι δεν θα υπάρξει υποχώρηση έναντι των «σαμποτέρ» και κινητοποίησε τις ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας και τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC). Μάλιστα, απείλησε τους διαδηλωτές ότι ενδέχεται να κατηγορηθούν με τον νόμο περί moharebeh (εχθρότητα κατά του Θεού), που επισύρει την ποινή του θανάτου.
Από τις 8 Ιανουαρίου, το ιρανικό καθεστώς διέκοψε πλήρως το διαδίκτυο. Η κίνηση αυτή επιδιώκει να δυσκολέψει τον συντονισμό των διαδηλωτών και να αποτρέψει την κάλυψη της έκτασης της καταστολής. Το καθεστώς έχει ιστορικό εφαρμογής blackout του διαδικτύου κατά τη διάρκεια μεγάλων διαδηλώσεων, όπως το 2019, όταν περίπου 1.500 διαδηλωτές έχασαν τη ζωή τους σε λιγότερο από δύο εβδομάδες. Η τρέχουσα διακοπή αντανακλά τις ανησυχίες των ιρανικών αρχών για τη δυναμική των διαδηλώσεων, αλλά και το διεθνές ενδιαφέρον για την παρακολούθηση των εξελίξεων.
Τις τελευταίες 48 ώρες, η Τεχεράνη παραμένει στο επίκεντρο μιας κλιμακούμενης κοινωνικής και πολιτικής κρίσης, καθώς οι αντικυβερνητικές διαδηλώσεις συνεχίζονται παρά τις όποιες μεθόδους καταστολής. Σύμφωνα με διεθνή ΜΜΕ, χιλιάδες πολίτες εξακολουθούν να συγκεντρώνονται σε συνοικίες της πρωτεύουσας, εκφράζοντας την οργή τους για την οικονομική κατάρρευση, τη διαφθορά και τη βίαιη καταστολή.
Οι διαδηλώσεις συνεχίζονται σχεδόν στο σύνολο των επαρχιών του Ιράν. Από τις 8 έως τις 10 Ιανουαρίου 2026, το «Ινστιτούτο για τη Μελέτη Πολέμου» (ISW) κατέγραψε 116 διαδηλώσεις σε 22 επαρχίες, εκ των οποίων στις 20 συμμετείχαν περισσότεροι από 1.000 Ιρανοί πολίτες. Ωστόσο, οι περιορισμοί του διαδικτύου σημαίνουν ότι αυτά τα δεδομένα πιθανόν αντικατοπτρίζουν μόνο μέρος της συνολικής δραστηριότητας των διαδηλωτών και των δυνάμεων ασφαλείας. Παρόλα αυτά, ορισμένοι διαδηλωτές χρησιμοποιούν δορυφορικό internet, όπως το Starlink, για να στέλνουν αναφορές σε ξένα μέσα ενημέρωσης.
Όπως προαναφέρθηκε, οι διαδηλωτές έχουν προκαλέσει ζημιές σε καθεστωτικά κτίρια, συμπεριλαμβανομένου του κτιρίου της κρατικής τηλεόρασης (IRIB) στο Εσφαχάν (340km νότια της Τεχεράνης) και έχουν κάψει σημαίες και εικόνες του Ανώτατου Θρησκευτικού Ηγέτη, Αλί Χαμενεΐ. Πληροφορίες αναφέρουν ότι η μεγαλύτερη τράπεζα του Ιράν, η Bank Melli, έχει διακόψει τις αναλήψεις μετρητών, γεγονός που μπορεί να επιδεινώσει τις κοινωνικές εντάσεις.
Η κλίμακα και η διασπορά των διαδηλώσεων φαίνεται να προκαλούν προβλήματα στις δυνάμεις ασφαλείας. Σε πόλεις όπως το Ισλαμαμπάντ-ι-Γκάρντ (~465km νοτιοδυτικά της Τεχεράνης), οι τοπικές δυνάμεις ασφαλείας υποχώρησαν κατά τις συγκρούσεις, καθότι δεν υπήρχε δυνατότητα ενίσχυσης λόγω έλλειψης προσωπικού. Αυτή η κατάσταση φαίνεται να οδηγεί το καθεστώς στην ενίσχυση του ρόλου των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης.
Συμμετοχή των Ιρανών Κούρδων
Σε συγκρούσεις στην επαρχία Κερμανσάχ (~400km νοτιοδυτικά της Τεχεράνης), σκοτώθηκαν τουλάχιστον 10 μέλη των χερσαίων δυνάμεων των IRGC, γεγονός που υποδηλώνει την ένταση και τη βία των διαδηλώσεων. Υπάρχουν επίσης αναφορές για ανάπτυξη των IRGC και σε άλλες επαρχίες, όπως η Ιλάμ (500km δυτικά-νοτιοδυτικά της Τεχεράνης).
Να σημειωθεί ότι οι προαναφερόμενες επαρχίες (Κερμανσάχ, Ιλάμ και Λορεστάν) του δυτικού Ιράν είναι παραδοσιακά περιοχές με μεγάλη κουρδική παρουσία. Ανεξάρτητες πηγές (Reuters, Amnesty International, Human Rights Watch, αλλά και αναφορές κουρδικών δικτύων) αναφέρουν ότι η κουρδική κοινότητα του Ιράν έχει έντονη παρουσία και σημαντικές απώλειες κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεων.
Πολιτικά κόμματα που εκπροσωπούν τους Ιρανούς Κούρδους, όπως το PDKI, το Komala, το PAK και άλλα, έχουν συναποφασίσει την ανοιχτή υποστήριξή τους στο κύμα διαδηλώσεων, προωθώντας ακόμη και κοινές δράσεις ή γενικές απεργίες σε κουρδικές πόλεις υπέρ του ευρύτερου κινήματος.
Συμμετοχή των Ιρανών Μπαλούχων
Στη νοτιοανατολική επαρχία Σιστάν-Μπαλουχιστάν, ο σουνίτης κληρικός Μουλάνα Αμπντόλ Χαμίντ λειτούργησε ως καταλύτης των διαδηλώσεων. Μετά τον λόγο του (9 Ιανουαρίου), πραγματοποιήθηκε μέτρια διαδήλωση στη Ζαχεντάν (~1.115km νοτιοανατολικά της Τεχεράνης), η οποία αντιμετωπίστηκε με πραγματικά πυρά, πλαστικές σφαίρες και δακρυγόνα.
Η δυναμική αυτή αντίδραση στην περιοχή των Ιρανών Μπαλούχων αναμένεται να επιβαρύνει περαιτέρω τις δυνάμεις ασφαλείας, που ήδη αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα και σε άλλες περιοχές.
Ανθρώπινες απώλειες
Η ΜΚΟ «Iran Human Rights» αναφέρει ότι τουλάχιστον 51 διαδηλωτές έχουν σκοτωθεί μέχρι τις 9 Ιανουαρίου 2026 (13 ημέρες κινητοποιήσεων) και εκατοντάδες έχουν τραυματιστεί.
Οι αριθμοί των ανθρώπινων απωλειών συνεχίζουν να αυξάνονται, καθώς η καταστολή συνεχίζεται και οι αναφορές φτάνουν αργότερα λόγω blackout στο διαδίκτυο.
Προειδοποιήσεις και στάση αναμονής από τον Τραμπ
Καθώς οι μαζικές διαδηλώσεις στο Ιράν συνεχίζονται και η καταστολή εντείνεται, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, φαίνεται να υιοθετεί μια προσεκτική στάση αναμονής. Παρότι έχει απευθύνει σκληρές προειδοποιήσεις προς την ιρανική ηγεσία, δηλώνοντας ότι θα υπάρξουν «βαριές συνέπειες» σε περίπτωση αιματηρής καταστολής, αποφεύγει μέχρι στιγμής να προχωρήσει σε συγκεκριμένες πολιτικές ή διπλωματικές πρωτοβουλίες.
Ο Τραμπ εμφανίζεται απρόθυμος να στηρίξει ανοιχτά πρόσωπα της ιρανικής αντιπολίτευσης, όπως τον εξόριστο πρίγκηπα Ρεζά Παχλαβί -γιος του τελευταίου Σάχη του Ιράν, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί, που ανατράπηκε με την Ισλαμική Επανάσταση του 1979- καταδεικνύοντας ότι προτίθεται πρώτα να διαπιστώσει την αντοχή και τη δυναμική των κινητοποιήσεων.
Αμερικανικές εκτιμήσεις αναφέρουν ότι, παρά την εξάπλωση τους, οι διαδηλώσεις δεν απειλούν ακόμη άμεσα το καθεστώς. Επίσης, αναλυτές σημειώνουν ότι ο Τραμπ προτιμά να τοποθετηθεί ξεκάθαρα μόνο εφόσον διαφανεί προοπτική ουσιαστικής αποσταθεροποίησης της ιρανικής ηγεσίας.
Αιτίες των κινητοποιήσεων
Οι κινητοποιήσεις στο Ιράν δεν ξεκίνησαν μόνο για οικονομικούς λόγους. Υπάρχουν πολύπλευροι πολιτικοί, κοινωνικοί και πολιτισμικοί παράγοντες, που πυροδότησαν το κύμα διαδηλώσεων. Διεθνείς αναλύσεις υποστηρίζουν ότι οι κύριοι λόγοι πέρα από τα οικονομικά είναι:
· Η πολύχρονη καταπίεση του καθεστώτος. Οι διαδηλώσεις στοχεύουν στην αμφισβήτηση της εξουσίας του Ισλαμικού Καθεστώτος και των Φρουρών της Επανάστασης. Υφίσταται έντονη δυσαρέσκεια για τη δημοκρατία, τον περιορισμό των ελευθεριών, την πολιτική καταπίεση και τη σκληρή λογοκρισία. Επίσης, η μακρά ιστορία βίας κατά των διαδηλωτών και ο περιορισμός της ελευθερίας του λόγου τροφοδότησαν την κοινωνική οργή.
· Η κοινωνική ανισότητα και τα δικαιώματα των γυναικών. Από το 2022 και την υπόθεση της κουρδικής καταγωγής 22ης Μαχσά Αμίνι -συνελήφθη στις 13 Σεπτεμβρίου 2022 από την Αστυνομία Ηθών στην Τεχεράνη, γιατί φορούσε το χιτζάμπ «λανθασμένα» και πέθανε υπό αμφιλεγόμενες συνθήκες στο νοσοκομείο- οι διαδηλώσεις έχουν ενσωματώσει και έντονα ζητήματα των δικαιωμάτων των γυναικών. Ακόμη, η κινητοποίηση έχει επεκταθεί σε ευρύτερα αιτήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, υπέρ της ισότητας και ενάντια σε θεσμικούς περιορισμούς, όπως η εκπαίδευση και η εργασία για τις γυναίκες.
· Η διαφθορά και η πολιτική κακοδιαχείριση. Οι πολίτες αντιδρούν στην διαφθορά των θεσμών, την κατάχρηση πόρων και τις προνομιακές σχέσεις της ελίτ με την οικονομία. Υπάρχει ευρύτερη δυσαρέσκεια για την κακή διαχείριση εθνικών πόρων, η οποία συνδέεται με την κοινωνική ανισότητα, την ανεργία και τις περιορισμένες ευκαιρίες.
· Η αντίδραση στη συχνή χρήση βίας. Οι διαδηλωτές διαμαρτύρονται για την υπερβολική χρήση βίας από τις δυνάμεις ασφαλείας, τις συλλήψεις, τα βασανιστήρια και την ποινικοποίηση της διαμαρτυρίας.
· Η χρήση του moharebeh ως «απειλή θανατικής ποινής». Δηλαδή, η λεγόμενη «εχθρική δράση κατά του Θεού» ή «εχθρική δράση κατά του Θεού και του κράτους», που πρακτικά χρησιμοποιείται από το ιρανικό καθεστώς για να στοχοποιήσει σοβαρές απειλές κατά της δημόσιας τάξης και κατά του καθεστώτος, αλλά μπορεί να εφαρμοστεί και για πολιτικούς λόγους.
· Τα δικαιώματα των εθνοτικών μειονοτήτων. Κουρδικές, μπαλουχιστικές και άλλες μειονότητες συμμετέχουν στις διαδηλώσεις διεκδικώντας μεγαλύτερη πολιτική εκπροσώπηση και προστασία των δικαιωμάτων τους. Οι κινητοποιήσεις σε περιοχές όπως το Κερμανσάχ, το Ιλάμ, το Λορεστάν και το Σιστάν-Μπαλουχιστάν αντικατοπτρίζουν ταυτόχρονα κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές ανισότητες.
· Η αντίδραση σε διεθνείς στρατηγικές και εξωτερική πολιτική. Πέρα των παραπάνω, υπάρχει και αντίδραση κατά της εξωτερικής πολιτικής του Ιράν, ειδικά στην εμπλοκή σε ξένες συγκρούσεις και στην υποστήριξη ένοπλων οργανώσεων, όπως στη Συρία, τον Λίβανο, την Υεμένη κ.ά., που κοστίζει στο κράτος πόρους, επιφέρει κυρώσεις και επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα των Ιρανών πολιτών.
Οι κινητοποιήσεις χαρακτηρίζονται ως «πολυπαραγοντικές». Ξεκίνησαν από οικονομικά προβλήματα, αλλά επεκτάθηκαν σε δικαιώματα πολιτών, ισότητα φύλων, διαφθορά, καταπίεση και εθνοτικά ζητήματα, καθιστώντας το κύμα διαμαρτυριών ευρύτερο και πιο επίμονο από μια απλή αντίδραση για τα οικονομικά του Ιράν.
Η επόμενη μέρα
Η χώρα αντιμετωπίζει βαθιά και πολυεπίπεδη κρίση, που ξεπερνά τα αμιγώς οικονομικά προβλήματα και επηρεάζει την επιβίωση του καθεστώτος. Η εκτίμηση αυτή προκύπτει από την επέκταση των διαδηλώσεων, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις δεν ελέγχονται από τις ιρανικές δυνάμεις ασφαλείας. Η εμπλοκή των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης και η διακοπή του διαδικτύου, καταδεικνύουν ότι το καθεστώς ετοιμάζεται για μια παρατεταμένη και σκληρή καταστολή.
Διεθνή Think Tanks, αξιωματούχοι και αναλυτές σημειώνουν ότι οι διαδηλώσεις έχουν εξελιχθεί σε βαθιά κρίση νομιμοποίησης του ιρανικού καθεστώτος. Η απόσταση ανάμεσα στις ανάγκες της κοινωνίας και τις επιδιώξεις των ηγετών, ιδίως των θρησκευτικών αρχών, έχει καταστεί αγεφύρωτη.
Όπως αναφέρει το Reuters, ο διευθυντής του «Iran Program» στο «Middle East Institute» υπογραμμίζει ότι «δεν πρόκειται απλώς για οικονομική κρίση, αλλά για κατάρρευση εμπιστοσύνης μεταξύ λαού και κράτους». Το γεγονός αυτό αντικατοπτρίζει τη γενική ανησυχία ότι οι παραδοσιακές τακτικές καταστολής και οι μικρές μεταρρυθμίσεις δεν αρκούν πλέον για να αποκαταστήσουν την κοινωνική ηρεμία.
Έκθεση του «Ινστιτούτου Atlantic Council» κάνει λόγο για συνύπαρξη βαθιάς οικονομικής δυσπραγίας, κοινωνικής δυσαρέσκειας και στρατιωτικών-γεωπολιτικών πιέσεων. Η έκθεση υπογραμμίζει ότι πέραν των οικονομικών αιτιών, η αποδυνάμωση της κυβέρνησης μετά τη σύγκρουση του 2025 με το Ισραήλ και οι επιπτώσεις των διεθνών κυρώσεων μείωσαν την ικανότητα του καθεστώτος να ελέγξει την κατάσταση.
Αν και ορισμένες πρώτες εκτιμήσεις δεν θεωρούν απαραίτητα πιθανή την άμεση πτώση του καθεστώτος, εντούτοις προειδοποιούν ότι η κυβέρνηση βρίσκεται υπό έντονη πίεση και ότι η συνεχιζόμενη αποτυχία αντιμετώπισης των αιτημάτων μπορεί μεσοπρόθεσμα να οδηγήσει σε μεγαλύτερη αστάθεια.
Τέλος, θα πρέπει να τονισθεί ότι, ακόμη και αν το καθεστώς επιβιώσει βραχυπρόθεσμα μέσω της καταστολής, η κρίση αυτή έχει ήδη διαβρώσει ανεπανόρθωτα τη σχέση κράτους–κοινωνίας, με ότι αυτό συνεπάγεται για το μέλλον του Ιράν.
Διαβάστε επίσης:
Βενεζουέλα: Αμερικανοί διπλωμάτες στο Καράκας με στόχο την αποκατάσταση των σχέσεων με τις ΗΠΑ
Ροδρίγκες: «Θα αντιταχθούμε διπλωματικά στην εγκληματική επιθετικότητα των ΗΠΑ»
