Περιφερειακές ανισότητες και το μέλλον του συστήματος υγείας[1]

4 ώρες πρίν

5 6 λεπτά ανάγνωσης

[1]Το άρθρο στηρίζεται στην ανακοίνωση που έγινε στις «Κυθηραϊκές Ημέρες Υπέρτασης & Νεφρολογίας 11o Συμπόσιο» 11-13 Σεπτεμβρίου 2025, Κύθηρα.

α. Περιφερειακοί πίνακες Εισροών Εκροών στον τομέα της υγείας

Με βάση τη μεθοδολογία που συνήθως ακολουθείται διεθνώς έχουν ‘περιφερειοποιηθεί’ οι συμμετρικοί Πίνακες Εισροών Εκροών και παρουσιάζονται για πρώτη φορά στην ελληνική βιβλιογραφία Περιφερειακοί Πίνακες, που αφορούν όλους τους κλάδους σε βάθος χρόνου (Παπαηλίας Θ. (2025) Ο Ελληνικός Αγροτικός Χώρος και οι Νέες Τεχνολογίες, Αθήνα: Μπατσιούλας) Από αυτό αποσπώνται τα δεδομένα που αφορούν στον κλάδο της Υγείας, όπως δείχνει ο Πίνακας 1.

* Για το 2024 προβλέψεις

Εν πρώτοις προκύπτει ότι το προϊόν του κλάδου της υγείας διατηρεί μακροχρονίως την τάση να ελαττώνεται. Ενώ το 1995 αποτελούσε το 5,5% του Ακαθαρίστου Εγχωρίου Προϊόντος το 2020 έπεσε στο 4.8% και το 2024 εκτιμήθηκε στο 4.5%. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν την γήρανση του πληθυσμού τεκμαίρεται ότι συνεχώς όλο και περισσότερο το σύστημα υγείας θα αδυνατεί να καλύψει τις ανάγκες των κατοίκων. (Σημειώνεται ότι οι δαπάνες υγείας κατά άτομο ακολουθούν μια καμπύλη που προσιδιάζει στο ελληνικό γράμμα ύψιλον: τα πρώτα χρόνια της ζωής του το άτομο έχει υψηλές δαπάνες· με την αύξηση της ηλικίας του μέχρι των 25-35 ετών οι δαπάνες μειώνονται και ακολούθως ανέρχονται). Εάν για το διάστημα 2010-2019 λόγω των μνημονιακών υποχρεώσεων οι δαπάνες παρέμεναν χαμηλές, τόσο οι ιδιωτικές όσο και οι δημόσιες, δεν φαίνεται να δικαιολογούνται τα χαμηλά επίπεδα στην τρέχουσα περίοδο.

Διερευνώντας την κατανομή ανά περιφέρεια συνάγεται ότι η κάμψη δεν υπήεξε ομοιόμορφη. Προκύπτει ότι η Αττική πλησιάζει το 50% του συνολικού προϊόντος. Μαζί με την Κεντρική Μακεδονία (Θεσσαλονίκη) αγγίζουν τα 2/3 του συνολικού. Η φράση Paris et le désert français δείχνει το αθηνοκεντρικό μοντέλο, που ακολουθεί με συνέπεια η πολιτική τάξη στη χώρα.

Αντιθέτως, στις περιφέρειες Ιόνιοι Νήσοι, Βόρειο, Νότιο Αιγαίο, Ήπειρος, Δυτική Μακεδονία το προϊόν της Υγείας είναι αμελητέο[1].

Στον Πίνακα 2 ιχνηλατείται σε αδρές γραμμές η κατάσταση του τομέα υγείας σε σχέση με τον μέσο όρο της Ε,.Ε

Πίνακας 2: Συγκριτική Ανάλυση στον τομέα της υγείας (Ελλάδα – ΕΕ)

Πηγή: Eurostat, OECD, Eurobarometer, ΕΛΣΤΑΤ

β. Οι τάσεις

Για την βαθύτερη κατανόηση του ζητήματος είναι σκόπιμο να διευρυνθεί η σύνθεση της κοινωνίας.

Ο Πίνακας 3 αποτυπώνει την απασχόληση κατά κλάδο και κοινωνική τάξη το 2022, ενώ ο Πίνακας 4 τη συνολική κατανομή των Ελλήνων κατά κοινωνική τάξη.

Πίνακας 3: Απασχόληση κατά κλάδο και κοινωνική τάξη στην Ελλάδα το 2022 (σε χιλιάδες άτομα)

Πηγή: Θ. Παπαηλίας (2023) Κοινωνικές τάξεις και εκλογική συμπεριφορά: Η ελληνική περίπτωση, το Ποντίκι, τεύχος 2287, 22.06.2023

4: Κατανομή Ελλήνων ανά κοινωνική τάξη (σε χιλιάδες άτομα) έτος 2022

*Οι λοιποί αφορούν το μη εργατικό δυναμικό (πλην συνταξιούχων) ** βλέπε Πίνακα 2

Πηγή: Παπαηλίας (2023) έ.α.

Από την συσχέτιση των παρατιθεμένων Πινάκων, δηλαδή των πτωχών νοικοκυριών και του περιφερειακού προϊόντος του κλάδου υγείας, μπορεί να εκτιμηθεί ότι πέραν της άνισης κατανομής του ανά περιφέρεια, ακόμη δυσμενέστερη προκύπτει η δαπάνη, εάν εξετασθεί ανά κοινωνικό στρώμα (ή κοινωνική τάξη με διασταλτική έννοια).

Αυτό δείχνεται από τις δημόσιες και ιδιωτικές δαπάνες υγείας στην Ελλάδα.

Οι τάσεις αυτές συγκλίνουν σε όλη τη Δύση, ιδιαίτερα μετά το 1980 με την επέλαση του φιλελευθερισμού[6].

Στον Πίνακα 5 χαρτογραφούνται τα βασικά μεγέθη της ελληνικής οικονομίας (2011-2023.

Προκειμένου να καταστεί ευκρινέστερο το μέλλον, τουλάχιστον το μεσοπρόθεσμο, του συστήματος υγείας, σημειώνονται:

α. Η κυβέρνηση επιδιώκει να ισοσκελίσει τον προϋπολογισμό. Οι δαπάνες –γραμμή 5– λόγω των μνημονίων συρρικνώνονται και έτσι από 112 δις ευρώ το 2011 κάμφθηκαν στα 88 δις το 2018 και 2019· για να ανέλθουν μετέπειτα και να πλησιάσουν τα 114 δις το 2023 (ελαφρώς υψηλότερες του 2011). Τα έσοδα (κατά βάση από φόρους και δη έμμεσους) από 91 δις το 2011 κάμφθηκαν ελαφρώς κινούμενα στα 90 δις το 2019 εκτινασσόμενα στα 117 δις ευρώ το 2023. Επειδή η φορολόγηση εξ αμέσων φόρων πλήττει κυρίως το κατώτερο και ενδιάμεσο στρώμα της μεσαίας τάξεως (οι φτωχοί λόγω οικονομικής αδυναμίας δεν συμμετέχουν), ενώ οι έμμεσοι επιπλέον και τα φτωχά νοικοκυριά, (βλέπε Πίνακας 4), αυτό έχει ως συνέπεια τη ραγδαία άνοδο του κόστους διαβίωσης και την οικονομική δυσπραγία αυτών των στρωμάτων. Επειδή το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων προέχεται εξ εμμέσων φόρων υπενθυμίζεται ότι: « επί ίσου ταμειακού οφέλους για το δημόσιο το άτομο υφίσταται μεγαλύτερη ελάττωση της ικανοποίησής του από την επιβολή έμμεσου φορολογίας σε σχέση με αυτήν της αμέσου»

Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ (Η Ελληνική Οικονομία)

β. Από δημοσιονομικής πλευράς στην περίοδο μέχρι το 2015 το έλλειμμα ήταν σημαντικό. Στο διάστημα 2016-2019 υπήρξε πλεόνασμα στο πρωτογενές ισοζύγιο –γραμμή 6 (σε αυτό δεν υπολογίζονται οι τόκοι). Μετά το 2022 επανήλθαν τα πλεονάσματα. Εφ’ όσον συνυπολογισθούν και οι τόκοι –γραμμή 10-, τότε το Ισοζύγιο της Γενικής Κυβέρνησης (γραμμή 7) υπήρξε θετικό στο διάστημα 2016-2019· μετέπειτα κατέστη αρνητικό για να επανέλθει σε θετικό πρόσημο το 2023. Αυτό αποτελεί λάθος, διότι εφ’ όσον μέχρι το 2032 υπάρχει ρύθμιση του χρέους, η κυβέρνηση πληρώνει μελλοντικούς τόκους, ενώ δεν όφειλε. Τούτο σημαίνει ότι τρία (3) έως έξι (6) δις αφαιρούνται από την οικονομία, ενώ θα μπορούσαν να είχαν στραφεί σε επενδύσεις, οι οποίες θα διεύρυναν το εισόδημα και επομένως θα μείωναν το χρέος. Η πολιτική αυτή είναι αναποτελεσματική και δείχνει αδυναμία χάραξης οικονομικής πολιτικής (ακόμα και οι πιο ακραιφνείς πολέμιοι του δημόσιου χρέους δεν θα υπεστήριζαν παρόμοια αντίληψη).

γ. Η στήριξη της εγχώριας παραγωγής (λόγου χάριν στον πρωτογενή ή και στον δευτερογενή τομέα), που θα προέκυπτε, εάν υπήρχε πιο δραστήρια επενδυτική πολιτική (και δεν διοχετεύονταν τα χρήματα σε αζήτητους τόκους), θα συρρίκνωνε το έλλειμα των εμπορικών συναλλαγών.

Η γραμμή (1) καταγράφει τις εξαγωγές, οι οποίες συνεχώς διευρύνονται: από 52 δις ευρώ το 2011 ανήλθαν σε 73 δις το 2019 και πλησίασαν τα 100 το 2023. Η γραμμή (2) παρακολουθεί τις εισαγωγές: Το 2011 άγγιζαν τα 64 δις. Λόγω των μνημονίων το ΑΕΠ –γραμμή (9)– κατερρακώθη με απόρροια και οι εισαγωγές στο διάστημα από το 2011 μέχρι το 2017 να υποστούν καθίζηση. Μετέπειτα ταχύτατα διογκώθηκαν και υπερέβησαν τα 112 δις το 2023. Ως αποτέλεσμα το έλλειμμα στο εξωτερικό ισοζύγιο –γραμμή (3)- από 12 δις ευρώ το 2011 συμπιέσθηκε καθ’ όλην την περίοδο. Το 2020 εκτοξεύθηκε στα 12 δις, ενώ το 2013 στα 13 δις ευρώ.

Η σχέση ελλείμματος ισοζυγίου πληρωμών και εκείνου της γενικής κυβέρνησης (δίδυμα ελλείμματα) ταλανίζει τη χώρα. Στο Διάγραμμα 1 απεικονίζεται η σχέση των δύο μεταπολεμικά (από το 1948 μέχρι το 2020).

Διάγραμμα 1: Τα δίδυμα ελλείμματα

Πηγή: Παπαηλίας Θ (2022) Δίδυμα ή Τρίδυμα Ελλείμματα. Αθήνα: Παπαζήσης

Ενώ το έλλειμμα της γενικής κυβέρνησης μπορεί έστω και με δυσκολία και θυσίες των φορολογουμένων να τιθασευθεί (μείωση δαπανών και αύξηση φόρων), δεν συμβαίνει το ίδιο με το εμπορικό. Διότι σε αυτό αποκαλύπτεται η πραγματική κατάσταση της οικονομίας (όταν δεν παράγεις, σημαίνει ότι εισάγεις ή επίσης δεν έχεις κάτι να εξάγεις). Βέβαια, με την αύξηση της φορολογίας κλπ., μέτρα που συστήνει το ΔΝΤ, σημαίνει ότι κατακρημνίζεται το εισόδημα των νοικοκυριών, με συνέπεια την κάμψη των εισαγωγών· πολιτική προφανώς βραχυχρόνιας ισχύος, γιατί αλλιώς η οικονομία βυθίζεται στο φαύλο κύκλο (circulus vitiosus) της φτώχειας. (Χαμηλά εισοδήματα σημαίνουν μικρές αποταμιεύσεις, ανεπαρκείς επενδύσεις και λόγω περιορισμένης αγοράς, άρα χαμηλό εισόδημα κ.ο.κ.).

δ. Οι τόκοι (γραμμή 10) κινούνται σε χαμηλά επίπεδα λόγω της ρύθμισης που υπήρξε μετά την επιτυχή εκτέλεση του τρίτου μνημονίου.

Το 2032, που τελειώνει η περίοδος χάριτος, οι τόκοι θα κυμαίνονται πλέον των 15 δις και λαμβάνοντας υπ’ όψιν ότι οι κατώτατοι (το 30% του πληθυσμού) δεν έχει φοροδοτική ικανότητα, ενώ οι ανώτεροι φοροδιαφεύγουν, τεκμαίρεται ότι η επιβάρυνση του κατώτερου και ενδιάμεσου τμήματος της μεσαίας τάξεως θα είναι δυσβάστακτη και άρα θα υπάρχει κίνδυνος περαιτέρω διάβρωσης του συστήματος υγείας.

Βασική αιτία της ανόδου της ακροδεξιάς σε όλη την Ευρώπη και όχι μόνον πηγάζει από αυτό.

Με βάση τα ανωτέρω, το ποσοστό του εισοδήματος του τομέα υγείας θα συρρικνωθεί· ενώ το 1995 ανερχόταν στο 5,5% (Πίνακας 1) από το 2032 θα κινηθεί πέριξ του 3% με όλες τις συνέπειες για την περαιτέρω αποσάθρωση του συστήματος υγείας, ενώ η συγκέντρωση του πληθυσμού στην Αττική και τη Θεσσαλονίκη θα μειώνει έτι περισσότερο το προϊόν της υγείας στην περιφέρεια. Όθεν, και η συνολική κατάσταση το 2032, τηρουμένης της ασκουμένης πολιτικής, θα καταστεί δυσβάστακτος.

[1]

Πηγή: Πίνακας 1

[2] Η χώρα διαθέτει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά ιατρών ανά 1.000 κατοίκους στην ΕΕ. Ωστόσο, το 50 % συγκεντρώνεται σε Αθήνα–Θεσσαλονίκη. Υπάρχει έλλειψη οικογενειακών γιατρών και υπερπροσφορά ειδικών.

[3] Η Ελλάς έχει πολύ χαμηλό αριθμό νοσηλευτών. Η αναλογία νοσηλευτών/γιατρών στην Ελλάδα είναι περίπου 1:2, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος υπερβαίνει το 2,5:1. Η υποστελέχωση επηρεάζει την ποιότητα φροντίδας, την ασφάλεια ασθενών και τη διαχείριση χρόνου νοσηλείας

[4] Σύμφωνα με τις μετρήσεις του Eurobarometer και δεδομένα της Eurostat, η ικανοποίηση των Ελλήνων πολιτών από το σύστημα υγείας είναι διαχρονικά από τιςχαμηλότερες στην ΕΕ.

Το 2007, μόλις το 26 % των Ελλήνων χαρακτήρισε θετικά τις υπηρεσίες υγείας, έναντι 64 % του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Το 2019, οι σχετικοί δείκτες βελτιώθηκαν ελαφρώς (περίπου 32 %), αλλά η χώρα παρέμεινε στις τελευταίες θέσεις (Eurobarometer). Τα κύρια παράπονα των πολιτών αφορούν τη χρόνια αναμονή, την ποιοτική διαφοροποίηση μεταξύ νοσοκομείωνκαι τοκόστος των υπηρεσιών. Σε αντίθεση, χώρες όπως η Δανία, ηΑυστρία, τοΒέλγιοκαι η Ολλανδία διατηρούν υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης.

[5] Ο OECD (2022) σημειώνει πως στην Ελλάδα παραμένει υψηλό το ποσοστό των πολιτών που δηλώνουν ότι ανέβαλαν ή παρέλειψαν ιατρική επίσκεψη λόγω κόστους, σε αντίθεση με χώρες όπως η Γερμανία ή η Φινλανδία.

[6]