ΗΠΑ και Ιράν στο χείλος της σύγκρουσης

Η ένταση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν έχει εισέλθει σε μία από τις πιο κρίσιμες φάσεις των τελευταίων ετών, δημιουργώντας σοβαρές ανησυχίες για την ασφάλεια και τη σταθερότητα στη Μέση Ανατολή. 

Το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, σε συνδυασμό με την άρνηση της Τεχεράνης να αποδεχθεί τους αυστηρούς περιορισμούς που απαιτεί η Ουάσιγκτον, έχει οδηγήσει σε διπλωματικό αδιέξοδο, ενώ παράλληλα και οι δύο πλευρές προετοιμάζονται πυρετωδώς για ενδεχόμενη σύγκρουση.

Η ενίσχυση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή, οι απειλές για πιθανή στρατιωτική δράση και η κινητοποίηση των περιφερειακών συμμάχων του Ιράν εντείνουν τον κίνδυνο μιας ευρύτερης σύγκρουσης με απρόβλεπτες συνέπειες.

Η αβεβαιότητα για την παρούσα κατάσταση του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος, μετά τις καταστροφές που υπέστησαν βασικές πυρηνικές εγκαταστάσεις πριν από περίπου οκτώ μήνες, εγείρει ερωτήματα σχετικά με τις πραγματικές δυνατότητες και τις προθέσεις του καθεστώτος.

Την ίδια στιγμή, η Τεχεράνη αντιμετωπίζει σημαντικές εσωτερικές προκλήσεις, καθώς οι συνεχιζόμενες αντικυβερνητικές διαδηλώσεις και η κοινωνική δυσαρέσκεια περιορίζουν την εσωτερική σταθερότητα του καθεστώτος.

Μέσα σε αυτό το σύνθετο γεωπολιτικό περιβάλλον, η εξέλιξη της κρίσης θα εξαρτηθεί από την πορεία των διπλωματικών διαπραγματεύσεων και τις στρατηγικές επιλογές των εμπλεκόμενων δυνάμεων, καθιστώντας την κατάσταση μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις για τη διεθνή ασφάλεια.

Συνεχίζεται το διπλωματικό αδιέξοδο

Η ένταση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν φαίνεται να έχει φτάσει σε ένα από τα πλέον επικίνδυνα σημεία των τελευταίων ετών. Στο πλαίσιο των πυρηνικών διαπραγματεύσεων, η αμερικανική κυβέρνηση υπό τον Ντόναλντ Τραμπ έχει θέσει σκληρές απαιτήσεις, όπως:

● Μηδενικός εμπλουτισμός ουρανίου.

● Περιορισμός του βαλλιστικού πυραυλικού προγράμματος.

● Τερματισμός της ιρανικής υποστήριξης στις ένοπλες σιιτικές ομάδες του «Άξονα Αντίστασης».

Η Τεχεράνη μέχρι στιγμής δεν φαίνεται πρόθυμη να αποδεχθεί αυτούς τους όρους. Έχει θέσει τις δικές της «κόκκινες γραμμές» και στις τρεις απαιτήσεις των Αμερικανών, γεγονός που αυξάνει την πιθανότητα έναρξης στρατιωτικών επιθετικών επιχειρήσεων.

Ανάπτυξη σημαντικών αμερικανικών δυνάμεων

Πράγματι, τις τελευταίες εβδομάδες, ο αμερικανικός στρατός έχει αυξήσει δραματικά την παρουσία του στη Μέση Ανατολή. Πέραν των περίπου 40.000 Αμερικανών στρατιωτών που είναι μόνιμα ανεπτυγμένοι στην περιοχή της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ (USCENTCOM), έχουν αναπτυχθεί επιπρόσθετα δύο αεροπλανοφόρα («USS Abraham Lincoln» και «Gerald R. Ford») με πλοία συνοδείας και δεκάδες αεροσκάφη (μαχητικά και υποστήριξης).

Επίσης, ένας σημαντικός αριθμός αμερικανικών πολεμικών πλοίων περιπολούν στον Κόλπο του Ομάν, στα Στενά του Ορμούζ, στον Περσικό Κόλπο, στην Ερυθρά Θάλασσα και στην ανατολική Μεσόγειο, ενώ εκατοντάδες αεροσκάφη έχουν μετασταθμεύσει σε αμερικανικές αεροπορικές βάσεις των αραβικών χωρών του Κόλπου.

Πέραν αυτών, βρετανικά μαχητικά έχουν μετασταθμεύσει στην αεροπορική βάση Ακρωτήρι της Κύπρου, στη βάση της Σούδας στην Κρήτη, ενώ και οι ισραηλινές αεροπορικές δυνάμεις (επιθετικές και αεράμυνας) έχουν τεθεί σε υψίστη ετοιμότητα καθώς είναι πιθανή η συμμετοχή τους σε ενδεχόμενη επιθετική ενέργεια κατά του Ιράν.

Ιρανική διπλωματία και αποτροπή

Η Τεχεράνη επιδιώκει να κρατήσει τις πόρτες ανοιχτές για διπλωματική λύση, αλλά ταυτόχρονα στέλνει σαφές μήνυμα αποτροπής. Συγκεκριμένα:

● Έχει δηλώσει ότι οποιαδήποτε επίθεση, ακόμη και περιορισμένου χαρακτήρα, θα θεωρηθεί πράξη επιθετικότητας και θα προκαλέσει δυναμική απάντηση.

● Ο υπουργός Εξωτερικών του Ιράν έχει επαναλάβει ότι οι συνομιλίες έχουν νόημα μόνο αν υπάρξει πραγματική πρόθεση για λύση.

● Διεξάγει στρατιωτικές ασκήσεις σε συνεργασία με δυνάμεις άλλων χωρών, όπως η Ρωσία, στέλνοντας μήνυμα ετοιμότητας και αποτροπής απέναντι σε πιθανή σύγκρουση.

Με αυτήν τη διπλή προσέγγιση – έτοιμη για διάλογο, αλλά αποφασισμένη να υπερασπιστεί την κυριαρχία της – η Τεχεράνη προβάλλει τις προθέσεις της απέναντι στην αμερικανική στρατιωτική απειλή και στα τελεσίγραφα του Τραμπ.

«Όλα θα κριθούν στη Γενεύη»

Οι σημερινές συνομιλίες ΗΠΑ – Ιράν στη Γενεύη θεωρούνται από πολλούς αναλυτές ως η τελευταία ευκαιρία της Τεχεράνης, προκειμένου να αποφύγει μια δραματική κλιμάκωση με την Ουάσιγκτον.

Η διπλωματική διαδικασία διεξάγεται σε περιβάλλον έντονης πίεσης, με τις δύο πλευρές να έχουν διατυπώσει αντικρουόμενες «κόκκινες γραμμές», ενώ οι ΗΠΑ έχουν ήδη αφήσει να εννοηθεί ότι η αποτυχία των διαπραγματεύσεων θα μπορούσε να οδηγήσει σε σοβαρές συνέπειες. Σύμφωνα με διεθνή μέσα, πρόκειται για τον τρίτο γύρο συνομιλιών μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, γεγονός που υπογραμμίζει το επείγον της κατάστασης.

Η πολιτική πίεση εντάθηκε περαιτέρω μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του Τραμπ, ο οποίος δήλωσε μεταξύ άλλων ότι δεν θα επιτρέψει στον νούμερο ένα χορηγό της τρομοκρατίας να αποκτήσει πυρηνικό όπλο. Η δήλωση αυτή αποτελεί σαφές μήνυμα αποτροπής και εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική πίεσης, που συνδυάζει διαπραγμάτευση και απειλή χρήσης στρατιωτικής ισχύος.

Οι συνομιλίες αυτές έχουν χαρακτήρα «τελευταίας ευκαιρίας» για το Ιράν, όχι επειδή η διπλωματία τελειώνει, αλλά επειδή αυξάνονται συνεχώς τόσο το μέγεθος της απειλής όσο και η πιθανότητα εκδήλωσης της απειλής κατά της Τεχεράνης.

Τρέχουσα κατάσταση του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος

Ο πόλεμος του Ιουνίου 2025 προκάλεσε σοβαρές ζημιές στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν, περιορίζοντας προσωρινά την ικανότητά του να προχωρήσει σε ταχεία ανάπτυξη πυρηνικού όπλου. Εκτιμάται ότι εγκαταστάσεις – κλειδιά, όπως το Φορντό, η Νατάνζ και το Εσφαχάν, υπέστησαν εκτεταμένες καταστροφές που μείωσαν αισθητά τη λειτουργική τους ικανότητα.

Σύμφωνα με εκτιμήσεις του αμερικανικού «Ινστιτούτου για την Επιστήμη και τη Διεθνή Ασφάλεια» (ISIS), που μεταξύ άλλων εξειδικεύεται σε προγράμματα πυρηνικών όπλων, η πιθανότητα άμεσης κατασκευής πυρηνικού όπλου παραμένει περιορισμένη, ιδιαίτερα όσον αφορά τη δυνατότητα τοποθέτησής του σε βαλλιστικό βλήμα εδάφους – εδάφους.

Ωστόσο, η αδυναμία της Διεθνούς Υπηρεσίας Ατομικής Ενέργειας (ΙΑΕΑ) να επιθεωρήσει τις ιρανικές εγκαταστάσεις δημιουργεί υποψίες και ανησυχίες για τις δυνατότητες και τις προθέσεις της Τεχεράνης. Η απαγόρευση πρόσβασης των επιθεωρητών της ΙΑΕΑ και οι πληροφορίες για εργασίες ανακατασκευής σε τοποθεσίες, όπως το Taleghan 2 (~30km νοτιοανατολικά της Τεχεράνης) και το Pickaxe Mountain Tunnel Complex (λίγα χιλιόμετρα νότια της Νατάνζ) υποδηλώνουν πιθανή προσπάθεια ανασυγκρότησης του πυρηνικού προγράμματος σε πιο προστατευμένες υπόγειες εγκαταστάσεις. Την ίδια στιγμή, παραμένει άγνωστη και η τύχη των αποθεμάτων υψηλού εμπλουτισμού ουρανίου έως 60%, τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για περαιτέρω εμπλουτισμό σε επίπεδα οπλικής χρήσης.

Η πιθανότερη εξέλιξη είναι ότι το Ιράν θα συνεχίσει σταδιακά την ανασυγκρότηση των πυρηνικών του δυνατοτήτων, αποφεύγοντας όμως ενέργειες που θα προκαλούσαν άμεση στρατιωτική αντίδραση από το Ισραήλ ή τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Αυξανόμενος κίνδυνος περιφερειακής σύγκρουσης

Την προηγούμενη εβδομάδα οι ισραηλινές ένοπλες δυνάμεις πραγματοποίησαν αεροπορικές επιδρομές στην περιοχή Μπάαλμπεκ του Λιβάνου στην κοιλάδα Μπεκάα, καταστρέφοντας υποδομές πυραύλων της Χεζμπολάχ και σκοτώνοντας τουλάχιστον οκτώ μαχητές της.

Εν μέσω αυξανόμενης έντασης με το Ιράν, το Ισραήλ επιδιώκει να περιορίσει τις στρατιωτικές δυνατότητες της φιλοϊρανικής σιιτικής οργάνωσης. Παράλληλα, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) φέρεται να ενισχύει τους περιφερειακούς συμμάχους της Τεχεράνης, ενώ φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ, όπως η Καταΐμπ Χεζμπολάχ, αλλά και οι Χούθι στην Υεμένη δηλώνουν ετοιμότητα για πιθανή σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.

Το Τελ Αβίβ εφαρμόζει στρατηγική προληπτικής αποτροπής, με στόχο την αποδυνάμωση της περιφερειακής φιλοϊρανικής σιιτικής απειλής, πριν από την έναρξη μιας γενικευμένης σύγκρουσης. Ταυτόχρονα, η Τεχεράνη φαίνεται να ενισχύει την αποτρεπτική της ισχύ μέσω περιφερειακών αντιπροσώπων, αποφεύγοντας άμεση αντιπαράθεση αλλά διατηρώντας την ύπαρξη πολλαπλών απειλών.

Βραχυπρόθεσμα η πιθανότερη εξέλιξη είναι η συνέχιση περιορισμένων επιθέσεων και στρατιωτικών προετοιμασιών των δυνάμεων του «Άξονα Αντίστασης» χωρίς γενικευμένη σύγκρουση. Ωστόσο, ο κίνδυνος κλιμάκωσης παραμένει υψηλός, ιδιαίτερα αν υπάρξει άμεσο πλήγμα κατά του Ιράν. Σε ένα τέτοιο σενάριο, είναι πιθανή η ταυτόχρονη ενεργοποίηση πολλαπλών μετώπων, γεγονός που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ευρεία περιφερειακή αποσταθεροποίηση.

Αποσταθεροποιητικές κοινωνικές αναταραχές

Στο εσωτερικό του Ιράν επικρατεί ανησυχία για το ενδεχόμενο πολέμου. Οι πολίτες εκφράζουν φόβους για νέα σύγκρουση, ενώ οι φοιτητές πραγματοποιούν τόσο φιλοκυβερνητικές όσο και αντικυβερνητικές διαδηλώσεις. Οι αντικυβερνητικές διαδηλώσεις συνεχίζονται παρά τη σκληρή καταστολή από τις δυνάμεις ασφαλείας, γεγονός που δείχνει βαθιά κοινωνική δυσαρέσκεια.

Το προηγούμενο Σάββατο ένα βίντεο που δημοσιεύτηκε στο διαδίκτυο έδειχνε πλήθος διαδηλωτών στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Σαρίφ της Τεχεράνης να καταδικάζουν τον Ανώτατο Θρησκευτικό Ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ ως «δολοφόνο ηγέτη» και να ζητούν τον Ρεζά Παχλεβί, τον εξόριστο γιο του ανατραπέντος Σάχη του Ιράν, να επιστρέψει ως νέος μονάρχης.

Την Κυριακή φοιτητές πραγματοποίησαν διαμαρτυρίες που οδήγησαν σε συγκρούσεις σε πολλά ιρανικά πανεπιστήμια. Διαμαρτυρίες πραγματοποιήθηκαν επίσης σε πανεπιστήμια στη Μασάντ στα βορειοανατολικά της χώρας. Η ομάδα υπεράσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων HRANA ανέφερε ότι η παρέμβαση των δυνάμεων ασφαλείας στις διαμαρτυρίες οδήγησε σε τραυματισμούς.

Οι νέες κινητοποιήσεις, που χαρακτηρίζονται ως «οι χειρότερες αναταραχές από την Ισλαμική Επανάσταση του Ιράν το 1979», πραγματοποιούνται μετά τις αντικυβερνητικές διαδηλώσεις του περασμένου μήνα, στις οποίες σκοτώθηκαν χιλιάδες Ιρανοί πολίτες. Αναμφίβολα η επιδείνωση της εσωτερικής κατάστασης αποσταθεροποιεί περαιτέρω το καθεστώς της Τεχεράνης και περιορίζει την ικανότητά του να ανταποκριθεί σε εξωτερικές απειλές.

Το σενάριο της επίτευξης συμφωνίας

Εάν το Ιράν καταλήξει σε μια συμφωνία, τότε αυτή αφενός θα περιλαμβάνει τον περιορισμό του πυρηνικού του προγράμματος με σχεδόν μηδενικό εμπλουτισμό ουρανίου, αφετέρου θα τεθεί πλαίσιο ελέγχου για το βαλλιστικό του πρόγραμμα. Αυτό θα μειώσει προσωρινά την πιθανότητα στρατιωτικής επίθεσης από τις ΗΠΑ ή και το Ισραήλ και θα δώσει χρόνο στην Τεχεράνη να εστιάσει στη σταθεροποίηση της εσωτερικής κατάστασης.

Ωστόσο οι περιορισμοί της συμφωνίας αναμένεται να προκαλέσουν πολιτική πίεση στο καθεστώς, λόγω εσωτερικής δυσαρέσκειας και ενδεχόμενης απώλειας του κύρους μεταξύ των σκληροπυρηνικών στελεχών. Βέβαια το Ιράν μπορεί να χρησιμοποιήσει διπλωματικά τεχνάσματα, όπως τον «συμβολικό εμπλουτισμό» που θα έχει φροντίσει να συμπεριληφθεί στη συμφωνία, ώστε να φαίνεται συμμορφωμένο αλλά χωρίς ουσιαστική περιοριστική δέσμευση.

Το σενάριο της στρατιωτικής κλιμάκωσης

Εάν το Ιράν απορρίψει τις αμερικανικές απαιτήσεις, αυξάνεται κατακόρυφα η πιθανότητα στρατιωτικής δράσης από τις ΗΠΑ. Ωστόσο, σε αυτό το σενάριο, η Ουάσιγκτον θα έχει δύο επιλογές:

● Πρώτον, να διεξαγάγει περιορισμένη επιθετική ενέργεια, προκειμένου η Τεχεράνη να αποδεχθεί τελικά τις αμερικανικές απαιτήσεις ή έστω να τις τροποποιήσει ελάχιστα για εσωτερική κατανάλωση, σε έναν νέο γύρο αμερικανοϊρανικών διαπραγματεύσεων.

● Δεύτερον, να διεξαγάγει ευρεία επιθετική ενέργεια με ή χωρίς τη συμμετοχή του Ισραήλ, προκειμένου να προκαλέσει ολοκληρωτική καταστροφή του πυρηνικού και βαλλιστικού προγράμματος του Ιράν.

Το δεύτερο σενάριο είναι πιθανό να προβλέπει και την ανατροπή του ιρανικού καθεστώτος, οπότε αφενός θα παραταθεί η διάρκεια των επιχειρήσεων, αφετέρου θα σημειωθούν σημαντικές ανθρώπινες απώλειες, καθότι θα απαιτούσε εκτεταμένες στρατιωτικές ειδικές επιχειρήσεις και πιθανή αποδυνάμωση της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας.

Και οι δύο επιλογές αναμένεται να προκαλέσουν την αντίδραση του «Άξονα Αντίστασης». Συγκεκριμένα:

● Στο βόρειο Ισραήλ από τη Χεζμπολάχ, κυρίως με εκτοξεύσεις ρουκετών και πυραύλων μικρού βεληνεκούς κατά του εβραϊκού κράτους.

● Στη Λωρίδα της Γάζας περιορισμένες επιθετικές ενέργειες της Χαμάς κατά του ισραηλινού στρατού και εκτοξεύσεις αυτοσχέδιων ρουκετών.

● Στο Ιράκ επιθέσεις των φιλοϊρανικών πολιτοφυλακών κατά αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων.

● Στις θαλάσσιες περιοχές της Υεμένης επιθέσεις των ανταρτών Χούθι κατά εμπορικών και πολεμικών πλοίων.

Η επόμενη μέρα

Η κρίση μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν έχει εισέλθει σε ένα σημείο καμπής, που θα καθορίσει τη στρατηγική ισορροπία στη Μέση Ανατολή για τα επόμενα χρόνια. Οι συνομιλίες στη Γενεύη αποτελούν ίσως την τελευταία ρεαλιστική ευκαιρία για την αποφυγή μιας στρατιωτικής σύγκρουσης, η οποία θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ευρύτερη περιφερειακή κρίση με παγκόσμιες συνέπειες.

Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να αποτρέψει οριστικά την απόκτηση πυρηνικών όπλων από την Τεχεράνη, ενώ το Ιράν προσπαθεί να διατηρήσει την αποτρεπτική του ισχύ χωρίς να προκαλέσει άμεση στρατιωτική επέμβαση.

* Ο Βασίλης Γιαννακόπουλος είναι ταξίαρχος ε.α. της Π.Α., γεωστρατηγικός αναλυτής ([email protected])

Διαβάστε επίσης:

Παραιτήθηκε από το Χάρβαρντ ο Λάρι Σάμερς λόγω της εμπλοκής του στην υπόθεση Επστάιν

Σε τεντωμένο σχοινί η Μέση Ανατολή: Διπλωματία με το δάχτυλο στη σκανδάλη και πόλεμος προπαγάνδας

Αποκαλύφθηκε το ανατριχιαστικό περιεχόμενο της μυστικής αποθήκης του Τζέφρι Επστάιν

Πηγή: topontiki.gr