Εκκαθαρίσεις με στόχο την απόλυτη εξουσία
Στην Κίνα του 2026 η σταθερότητα είναι αποτέλεσμα συνεχούς ελέγχου. Τα τελευταία τρία χρόνια η κορυφή της στρατιωτικής ιεραρχίας έχει μετατραπεί σε πεδίο κινούμενης άμμου. Στρατηγοί που θεωρούνταν ακλόνητοι, στελέχη με δεκαετίες εμπειρίας και φήμη προσωπικής εγγύτητας με την ηγεσία, απομακρύνονται αιφνιδιαστικά, συνήθως χωρίς δημόσια εξήγηση. Το μοτίβο είναι επαναλαμβανόμενο: ανακοίνωση για «σοβαρές παραβιάσεις πειθαρχίας», σιωπή για τις λεπτομέρειες και στη συνέχεια εξαφάνιση από το προσκήνιο.
Στο επίκεντρο αυτής της διαδικασίας βρίσκεται ο Πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ, ο οποίος από το 2012 έχει μετατρέψει την εκστρατεία κατά της διαφθοράς σε βασικό εργαλείο διακυβέρνησης. Όμως η πρόσφατη απομάκρυνση του στρατηγού Zhang Youxia, ο οποίος διατελούσε αντιπρόεδρος της Κεντρικής Στρατιωτικής Επιτροπής και υπήρξε επί χρόνια στενός σύμμαχος, σηματοδοτεί κάτι βαθύτερο από μια ακόμη πειθαρχική υπόθεση. Δείχνει ότι η διαδικασία «εκκαθάρισης» δεν περιορίζεται πλέον σε περιφερειακές εστίες ισχύος, αλλά αγγίζει τον ίδιο τον πυρήνα του συστήματος.
Στην Κίνα η ηγεσία του στρατού είναι η ακρογωνιαία λίθος της πολιτικής εξουσίας. Από την εποχή του Μάο Τσε Τουνγκ η σχέση κόμματος και στρατού καθορίζει την ίδια τη φύση του καθεστώτος. Σήμερα, καθώς το Πεκίνο διεκδικεί ρόλο «στα μετάλλια» των παγκοσμίων δυνάμεων και εντείνει τον ανταγωνισμό με τις ΗΠΑ, ο έλεγχος αυτού του μηχανισμού αποκτά υπαρξιακή διάσταση.
Οι διαδοχικές εκκαθαρίσεις είναι μέρος μιας στρατηγικής που ακολουθείται από την κυβέρνηση με επίσημο έναυσμα την καταπολέμηση της διαφθοράς. Αφού όμως ολοκληρωθούν αυτές οι εκκαθαρίσεις, τι θα μείνει και ποιο σύστημα θα διαμορφωθεί;
Όπως πολύ σωστά παρατήρησε η δημοσιογράφος Λίλι Κούο στους «NYT», η αναφορά του Προέδρου Σι όταν υποδέχτηκε το νέο έτος από το Πεκίνο, στο Γιαν’αν, δεν ήταν τυχαία. Ο Πρόεδρος κάλεσε το Κομμουνιστικό Κόμμα να θυμηθεί το Γιαν’αν, την επαναστατική βάση όπου ο Μάο μετέτρεψε ένα ανομοιογενές αντάρτικο σε πειθαρχημένο στρατό και εδραίωσε την απόλυτη κυριαρχία του μέσω της πρώτης μεγάλης «εκστρατείας διόρθωσης».
Λίγες εβδομάδες αργότερα η αναφορά αυτή έμοιαζε λιγότερο ιστορική και περισσότερο προειδοποιητική. Ο στρατηγός Zhang Youxia, αντιπρόεδρος της Κεντρικής Στρατιωτικής Επιτροπής και μέχρι πρότινος στενός σύμμαχος του Σι, απομακρύνθηκε αιφνιδίως με την τυπική κατηγορία των «σοβαρών παραβιάσεων πειθαρχίας και νόμου», διατύπωση που στο κινεζικό πολιτικό λεξιλόγιο μεταφράζεται συνήθως σε διαφθορά, αλλά συχνά υποδηλώνει και πολιτική απείθεια.
Η κίνηση αυτή δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό. Αντιθέτως, εντάσσεται σε μια εκτεταμένη, συστηματική αναδιάταξη της κορυφής του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (PLA), που μέσα σε τρία χρόνια έχει απομακρύνει 5 από τους 6 στρατηγούς πλήρους βαθμού. Η επταμελής Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή (CMC), το ανώτατο όργανο ελέγχου των ενόπλων δυνάμεων, έχει πρακτικά αποδεκατιστεί.
Εκστρατεία διόρθωσης
Η επιλογή του Γιαν’άν ως συμβολικού σημείου αναφοράς δεν είναι τυχαία. Τη δεκαετία του 1940 ο Μάο εγκαινίασε την πρώτη μεγάλη «εκστρατεία διόρθωσης», η οποία συνδύαζε ιδεολογική κατήχηση, δημόσια αυτοκριτική και εξουδετέρωση αντιπάλων. Χιλιάδες στελέχη υπέστησαν ψυχολογικές πιέσεις, ενώ το αποτέλεσμα ήταν η απόλυτη προσωποκεντρική εδραίωση του Μάο στην κορυφή του κόμματος.
Σύμφωνα με τον ιστορικό Joseph Torigian από το American University, ο Σι θεωρεί εκείνη την περίοδο «πολιτικό θησαυρό» και πιστεύει ότι μπορεί να επαναφέρει τις μεθόδους ελέγχου στη σύγχρονη εκδοχή τους. Αντί για μαζικές δημόσιες ομολογίες, η σημερινή «διόρθωση» εκφράζεται μέσω διαρκών εσωκομματικών ερευνών, υποχρεωτικών κύκλων μελέτης της «Σκέψης του Σι Τζινπίνγκ» και ενθάρρυνσης εσωτερικών καταγγελιών.
Ο Wen-Hsuan Tsai, ερευνητής στην Academia Sinica της Ταϊβάν, έχει επισημάνει ότι το σύστημα αυτό δημιουργεί ένα κλίμα αμοιβαίας καχυποψίας: «Μετατρέπει το κόμμα σε δίκτυο αμοιβαίας παρακολούθησης όπου κανείς δεν είναι ασφαλής».
Η εκκαθάριση του στρατού
Από το 2012, όταν ο Σι ανέλαβε την εξουσία, η εκστρατεία κατά της διαφθοράς έχει παρουσιαστεί ως αναγκαία για την επιβίωση του κόμματος. Ο ίδιος έχει χαρακτηρίσει τη διαφθορά «τη μεγαλύτερη απειλή» για το ΚΚΚ. Τα επίσημα στοιχεία της Κεντρικής Επιτροπής Πειθαρχικού Ελέγχου έδειξαν ότι μόνο το 2025 τιμωρήθηκαν 983.000 αξιωματούχοι, αριθμός ρεκόρ.
Στον στρατό, η εκστρατεία έχει ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο PLA είναι κομματικός στρατός. Όπως είχε διακηρύξει ο Μάο, «η πολιτική εξουσία πηγάζει από την κάννη του όπλου». Ο στρατιωτικός αναλυτής Song Zhongping έχει επαναλάβει ότι «το κόμμα πρέπει πάντα να διοικεί το όπλο και ποτέ το αντίστροφο».
Ανασχεδιασμός ισχύος;
Η αποψίλωση της στρατιωτικής ηγεσίας δεν έγινε ουσιαστικά για να στείλει κανένα μήνυμα, αλλά για να εγκαθιδρύσει τη νέα τάξη πραγμάτων. Η Κεντρική Στρατιωτική Επιτροπή, ως όργανο, λειτουργεί συλλογικά μόνο κατ’ όνομα. Στην πράξη, όσο λιγότερα μέλη διαθέτει και όσο περισσότερο αυτά εξαρτώνται προσωπικά από τον Πρόεδρο, τόσο περισσότερο μετατρέπεται σε μηχανισμό επικύρωσης και όχι χάραξης πολιτικής.
Αναλυτές επισημαίνουν ότι ο Σι δεν αρκείται μόνο στο να ελέγχει την εξουσία καθολικά, αλλά επιδιώκει να επανασχεδιάσει το πλέγμα εξουσίας μέσα στον στρατό. Οι μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν το 2015 με την αναδιοργάνωση των στρατιωτικών περιφερειών και τη δημιουργία θεάτρων επιχειρήσεων είχαν στόχο τη μεγαλύτερη επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα. Όμως η σημερινή φάση φαίνεται να αφορά κυρίως την πολιτική πειθαρχία.
Σύμφωνα με τον John Garnaut της Garnaut Global, η γλώσσα που χρησιμοποιεί το κόμμα παραπέμπει σε «μαοϊκό και σταλινικό λεξιλόγιο», το οποίο στοχεύει στην αναμόρφωση συνείδησης. Αυτό σημαίνει ότι η εκκαθάριση δεν τελειώνει με την απομάκρυνση ενός στρατηγού, αλλά συνεχίζεται με τη διαρκή αξιολόγηση των υπολοίπων.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν η διαρκής καχυποψία μπορεί να συνυπάρξει με την καινοτομία και τη στρατηγική πρωτοβουλία. Ένας στρατός που φοβάται να αναλάβει ευθύνη, μήπως κατηγορηθεί για πολιτική απόκλιση, ενδέχεται να καταστεί λιγότερο ευέλικτος και τελικά αποτελεσματικός σε κρίσιμες στιγμές.
Η νέα τάξη πραγμάτων
Το ερώτημα που διχάζει τους αναλυτές είναι αν πρόκειται για κίνηση αυτοπεποίθησης ή ένδειξη βαθιάς ανασφάλειας.
Ο καθηγητής Chong Ja Ian από το πανεπιστήμιο της Σιγκαπούρης έχει επισημάνει ότι η δημόσια προβολή των εκκαθαρίσεων λειτουργεί ως μήνυμα προς το εσωτερικό του κόμματος: οι συνέπειες για όποιον παρεκκλίνει, είτε λόγω διαφθοράς είτε λόγω πολιτικής διαφοροποίησης, θα είναι βαριές.
Ταυτόχρονα η συγκυρία δεν είναι άσχετη. Η Κίνα βρίσκεται σε αυξανόμενο ανταγωνισμό με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ το ζήτημα της Ταϊβάν παραμένει κομβικό. Ο Σι έχει θέσει ως στόχο έναν «σύγχρονο, ετοιμοπόλεμο στρατό» ικανό να υπερασπιστεί τα εθνικά συμφέροντα. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο η απόλυτη αφοσίωση της στρατιωτικής ηγεσίας θεωρείται κρίσιμη.
Ωστόσο η απομάκρυνση έμπειρων ανώτατων αξιωματικών ενδέχεται να επηρεάσει βραχυπρόθεσμα την επιχειρησιακή συνοχή. Η ίδια η αναφορά του Σι, στην πρωτοχρονιάτικη ομιλία του προς τον στρατό, ότι η χρονιά υπήρξε «ασυνήθιστη και εξαιρετική» και ότι ο PLA υπέστη «επαναστατική σκλήρυνση» κατά της διαφθοράς δείχνει πως η ηγεσία αισθάνεται την ανάγκη να καθησυχάσει.
Το μήνυμα προς το εσωτερικό του κόμματος
Οι εκκαθαρίσεις στον στρατό λειτουργούν και ως προειδοποίηση προς ολόκληρο τον κομματικό μηχανισμό. Το ΚΚΚ αριθμεί πάνω από 90 εκατομμύρια μέλη. Σε ένα τόσο εκτεταμένο δίκτυο εξουσίας, η απειλή δεν προέρχεται μόνο από ανοιχτή αντιπολίτευση αλλά από άτυπα δίκτυα, φατρίες και προσωπικές συμμαχίες.
Η εμπειρία της προηγούμενης ηγεσίας παραμένει διδακτική. Ο Χου Τζιντάο, προκάτοχος του Σι, θεωρήθηκε από ορισμένους αναλυτές λιγότερο ικανός να ελέγξει πλήρως τον στρατό, με αποτέλεσμα οι τότε αντιπρόεδροι της CMC να αποκτήσουν σημαντική αυτονομία. Το παράδειγμα αυτό λειτουργεί ως «αρνητικό προηγούμενο» για τον σημερινό Πρόεδρο.
Η εκστρατεία κατά της διαφθοράς, που επισήμως ξεκίνησε ως ηθική εξυγίανση, έχει εξελιχθεί σε μηχανισμό επαναβεβαίωσης προσωπικής πίστης. Το γεγονός ότι 983.000 αξιωματούχοι τιμωρήθηκαν μέσα σε ένα έτος, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Κεντρικής Επιτροπής Πειθαρχικού Ελέγχου, δεν είναι εντυπωσιακό μόνο ως μέγεθος, αλλά και ως ειλημμένη απόφαση να συγκεντρωθεί ο έλεγχος πάση θυσία σε όσο το δυνατόν λιγότερα πρόσωπα. Όλα αυτά χωρίς ιδιαίτερες επεξηγήσεις, γεγονός που αφήνει χώρο για διάφορα σενάρια – και τα σενάρια αφήνουν χώρο για φόβο.
Η μαοϊκή κληρονομιά
Σε αντίθεση με τις αιματηρές εκστρατείες του Μάο, οι σημερινές εκκαθαρίσεις δεν συνοδεύονται από μαζική φυσική βία. Η σύγχρονη Κίνα είναι οικονομική υπερδύναμη με παγκόσμιες διασυνδέσεις και δεν μπορεί να λειτουργήσει με όρους Πολιτιστικής Επανάστασης.
Όμως η λογική της «διαρκούς αυτο-επανάστασης» – όρος που χρησιμοποιεί ο ίδιος ο Σι – παραπέμπει στην ιδέα ότι η εξουσία πρέπει να καθαρίζεται συνεχώς από «αρρώστιες». Χαρακτηριστικά, κύριο άρθρο της εφημερίδας του PLA περιέγραψε την έρευνα ως «ξερίζωμα άρρωστων δέντρων» και «αφαίρεση κρυφού καρκίνου», ώστε ο στρατός να «ανασφυρηλατηθεί». Ο Σι παρουσιάζεται ως η «πηγή δύναμης και κατεύθυνσης». Η προσωποποίηση της εξουσίας είναι εμφανής.
Ένα καθεστώς σε διαρκή κινητοποίηση
Δεκατρία χρόνια μετά την άνοδό του, ο Σι έχει συγκεντρώσει εξουσίες που δεν είχαν επηρεαστεί από την εποχή του Μάο. Έχει εξασφαλίσει τρίτη θητεία, έχει τοποθετήσει συμμάχους σε καίριες θέσεις και έχει επαναφέρει ιδεολογικό έλεγχο σε πανεπιστήμια, μέσα ενημέρωσης και επιχειρήσεις.
Οι εκκαθαρίσεις στον στρατό αποτελούν την πιο ευαίσθητη και «τελική» πτυχή αυτής της στρατηγικής. Διότι, σε τελική ανάλυση, ο έλεγχος του «όπλου» είναι ο έλεγχος του καθεστώτος. Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι διπλή: από τη μία, ένας ηγέτης που δείχνει απόλυτη αυτοπεποίθηση, ικανός να απομακρύνει ακόμη και στενούς του συνεργάτες. Από την άλλη ένα σύστημα που δεν ανέχεται καμία πιθανή εστία αυτόνομης ισχύος.
Η διεθνής ματιά
Σε διεθνές επίπεδο οι εκκαθαρίσεις παρακολουθούνται με ιδιαίτερη προσοχή. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους στην Ασία η απομάκρυνση ανώτατων στρατιωτικών στελεχών δημιουργεί ερωτήματα σχετικά με τη συνέχεια διοίκησης και την αξιοπιστία των στρατιωτικών καναλιών επικοινωνίας.
Η Κίνα έχει επενδύσει σημαντικά στον εκσυγχρονισμό του ναυτικού και των πυραυλικών της δυνάμεων, ενώ αυξάνει σταθερά τις αεροναυτικές της ασκήσεις γύρω από την Ταϊβάν. Σε αυτό το πλαίσιο, η σταθερότητα της στρατιωτικής ηγεσίας αποκτά κρίσιμη σημασία. Η απομάκρυνση έμπειρων στρατηγών μπορεί να ερμηνευθεί είτε ως απόδειξη ότι το σύστημα «καθαρίζει» είτε ως ένδειξη εσωτερικής αναταραχής και αδυναμίας.
Ορισμένοι Δυτικοί διπλωμάτες εκτιμούν ότι ο Σι επιδιώκει να εξασφαλίσει πως σε περίπτωση κρίσης (ιδίως γύρω από την Ταϊβάν) δεν θα υπάρξει καμία αμφισημία ως προς την αλυσίδα εντολών. Η απόλυτη προσωπική πίστη ίσως θεωρείται πιο σημαντική από τη συλλογική εμπειρία.
Ωστόσο η υπερσυγκέντρωση αποφάσεων σε έναν πυρήνα δύο ή τριών προσώπων ενέχει κινδύνους. Η απουσία εσωτερικής διαφωνίας μπορεί να περιορίσει την ποιότητα της στρατηγικής συζήτησης. Η ιστορία αυταρχικών καθεστώτων δείχνει ότι, όταν οι σύμβουλοι φοβούνται να μεταφέρουν δυσάρεστες εκτιμήσεις, ο ηγέτης κινδυνεύει να λάβει αποφάσεις σε περιβάλλον «φιλτραρισμένης» πληροφόρησης.
Το αν η στρατηγική αυτή θα ενισχύσει τη συνοχή ή θα καλλιεργήσει σιωπηλή δυσαρέσκεια στο εσωτερικό του μηχανισμού εξουσίας παραμένει ανοιχτό ερώτημα. Εν πάση περιπτώσει, δεν προκαλεί τρομερή έκπληξη η προσωποκεντρική κατεύθυνση του Σι, καθώς η Κίνα ποτέ δεν παρουσιάστηκε ως παράδειγμα δημοκρατίας.
Το ανησυχητικό είναι πως υπερδυνάμεις όπως η Ρωσία, η Κίνα ή η Αμερική έχουν πλέον στραφεί, χωρίς να κρατήσουν τους τύπους, σε μηχανισμούς εδραίωσης απόλυτης εξουσίας όπου οι «ηγέτες» κάνουν ό,τι τους «καπνίσει» και, όταν έχεις τρεις πολυδύναμους wannabe δικτάτορες, για το μόνο που είμαστε σίγουροι είναι πως δεν θα σταματήσουν στο εσωτερικό της χώρας τους.
Διαβάστε επίσης:
«Κολλημένοι» στο «φλερτ» Φάμελλος – Χαρίτσης εν αναμονή Τσίπρα
Τσίπρας: Ο «οδικός χάρτης» για το νέο κόμμα – Πότε είναι πιο πιθανές οι ανακοινώσεις
Πηγή: topontiki.gr
