Foreign Affairs: Πόσο μπορεί να αντέξει το Ιράν – Οι βαθιές ρίζες και η ανθεκτικότητα του θεοκρατικού καθεστώτος
Μόλις λίγες ημέρες αφότου στο Ιράν γιορτάστηκε η 47η επέτειος της Ισλαμικής Επανάστασης, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ δολοφόνησαν την ανώτατη ηγεσία της χώρας και ισοπέδωσαν τη στρατιωτική της υποδομή.
Όπως σημειώνει το Foreign Affairs, ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ και άλλων ανώτερων στρατιωτικών και πολιτικών στελεχών από τον κυριότερο αντίπαλό τους αφήνει ένα τεράστιο κενό εξουσίας. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, φαίνεται να πιστεύει ότι οι αεροπορικές επιδρομές θα πυροδοτήσουν εξέγερση. Μάλιστα, έχει καλέσει τους Ιρανούς να πάρουν τα όπλα και να εκδιώξουν το καθεστώς.
Η πικρή πραγματικότητα, ωστόσο, είναι ότι τα απομεινάρια της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι καλά οπλισμένα και βαθιά εδραιωμένα. Επί χρόνια προετοιμάζονταν για ένα σενάριο σαν το σημερινό. Ύστερα από δεκαετίες βίαιης καταστολής, οι Ιρανοί είναι ελάχιστα εξοπλισμένοι για να οργανώσουν μια επιτυχημένη πρόκληση κατά του καθεστώτος. Όταν σιγήσουν τα όπλα, το πιθανότερο αποτέλεσμα είναι ότι κάποια υπολειμματική εκδοχή του επαναστατικού καθεστώτος του Ιράν θα παραμείνει άθικτη, αν και πιο αιματοβαμμένη, καταπονημένη και ευάλωτη από σχεδόν οποιαδήποτε άλλη στιγμή από το 1979.
Σύμφωνα με το αμερικανικό περιοδικό, εξακολουθεί να υπάρχει ελπίδα για βαθιά πολιτική αλλαγή στο μακροπρόθεσμο μέλλον του Ιράν. Ωστόσο, η αεροπορική εκστρατεία που διεξάγουν σήμερα οι αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις δύσκολα θα την επιφέρει. Όποτε κι αν τελειώσει ο πόλεμος, το Ιράν θα εισέλθει σε μια τεταμένη και επικίνδυνη μεταβατική περίοδο, κατά την οποία η Ουάσιγκτον πιθανότατα θα βρεθεί να εμπλέκεται σε κάποια μορφή διπλωματίας με ισχυρές φατρίες στο εσωτερικό της χώρας. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορούν να επιτρέψουν στους εκπροσώπους ενός ηττημένου και απαξιωμένου συστήματος να οικειοποιηθούν τον αναπόφευκτο μεταπολεμικό διάλογο. Γι’ αυτό είναι κρίσιμο οι ΗΠΑ να αρχίσουν από τώρα να χαράσσουν πορεία για την επόμενη ημέρα των εχθροπραξιών, αναζητώντας αξιόπιστους συνομιλητές. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις σοβαρού σχεδιασμού από την κυβέρνηση Τραμπ για το τι θα ακολουθήσει.
Η Ουάσιγκτον δεν μπορεί να υπολογίζει ούτε στην κατάρρευση του καθεστώτος, ούτε στην επιτυχία των Ιρανών να ανατρέψουν την ηγεσία τους. Οι Ηνωμένες Πολιτείες οφείλουν να επικεντρωθούν στο πώς μπορούν να αξιοποιήσουν έναν συνδυασμό στρατιωτικής ισχύος και διπλωματίας ώστε να διασφαλίσουν ότι όποιος ηγηθεί του Ιράν θα υιοθετήσει ένα πιο ανθρώπινο και συμπεριληπτικό σύστημα διακυβέρνησης.
Προετοιμασμένοι για την κρίση
Ακόμη και πριν από τα τελευταία πλήγματα, η Ισλαμική Δημοκρατία είχε αποδυναμωθεί. Τα δίκτυα των αντιπροσώπων της σε ολόκληρο τον αραβικό κόσμο είχαν αποδεκατιστεί έπειτα από δύο χρόνια διακεκομμένων συγκρούσεων με το Ισραήλ, ενώ οι αμερικανικές και ισραηλινές επιδρομές τον Ιούνιο έθαψαν το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Στις αρχές του 2026, το ιρανικό νόμισμα κατέρρεε, το νερό και η ενέργεια βρίσκονταν σε έλλειψη και οι πολίτες ήταν διατεθειμένοι να αντιπαρατεθούν με την κυβέρνηση σε βαθμό που δεν είχε παρατηρηθεί από την ανατροπή του Σάχη το 1979. Η αγριότητα με την οποία το καθεστώς κατέστειλε τις διαδηλώσεις τον Ιανουάριο υπογραμμίζει το αίσθημα πολιορκίας και την απελπισμένη προσήλωσή του στην εξουσία. Σύμφωνα με το Human Rights Activists News Agency, τουλάχιστον 7.000 διαδηλωτές σκοτώθηκαν.
Πλέον, η γερασμένη επαναστατική ηγεσία της Τεχεράνης καλείται να αντιμετωπίσει μια κοινή αμερικανοϊσραηλινή στρατιωτική επιχείρηση που φαίνεται να στοχεύει στην ανατροπή της. Οι βομβαρδισμοί έχουν ήδη ισοπεδώσει τις επιθετικές και αμυντικές στρατιωτικές δυνατότητες του Ιράν, έχουν εξαλείψει ολόκληρο κλιμάκιο πολιτικών, στρατιωτικών και αξιωματούχων των μυστικών υπηρεσιών και έχουν αφήσει το κυβερνητικό σύστημα σε ερείπια. Και οι προσπάθειες της Τεχεράνης να ανταποδώσει έχουν επιδεινώσει την απομόνωσή της.
Παρά την έκταση της καταστροφής, ωστόσο, το καθεστώς της Τεχεράνης είναι πιθανό να επιβιώσει βραχυπρόθεσμα. Η Ισλαμική Δημοκρατία οικοδομήθηκε για αντοχή και εφεδρείες και προετοιμαζόταν επί χρόνια για αυτή την ημέρα. Ό,τι απέμεινε από την ελίτ λαμβάνει μέτρα άμυνας. Το περίπλοκο σύστημα κληρικών και αντιπροσωπευτικών θεσμών της χώρας έχει σχεδιαστεί ώστε να διευκολύνει τον έλεγχο από τα πάνω και να αποτρέπει κάθε ουσιαστικό ανταγωνισμό. Μετά τα πλήγματα του περασμένου Ιουνίου, ο Χαμενεΐ προετοιμάστηκε για το ενδεχόμενο αποκεφαλισμού της ηγεσίας δίνοντας εντολή σε αξιωματούχους με ηγετικούς ρόλους να προσδιορίσουν τέσσερις πιθανούς αντικαταστάτες. Και φαίνεται ότι έχει εκχωρηθεί εξουσία σε κατώτερους διοικητές να πλήττουν στόχους, ώστε το Ιράν να μπορεί να ανταποδώσει ακόμη και με υποβαθμισμένα συστήματα διοίκησης και ελέγχου.
Οι αξιωματικοί του καθεστώτος διαθέτουν εμπειρία στην εδραίωση της εξουσίας. Έχουν, άλλωστε, βρεθεί ξανά «με την πλάτη στον τοίχο»: Μετά την επανάσταση του 1979, όταν η νεοσύστατη θεοκρατία αντιμετώπισε εξεγέρσεις, εθνοτική βία και την εισβολή του Ιράκ, και κατά την τελευταία μεγάλη μεταβίβαση ηγεσίας, το 1989, όταν πέθανε ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί. Έχοντας αντέξει στο παρελθόν, το καθεστώς πιστεύει ότι μπορεί να επιβιώσει και πέρα από την περιορισμένη προσοχή του Τραμπ. Και όσο πληγωμένο κι αν είναι, εξακολουθεί να βρίσκεται σε καλύτερη θέση από τους δυνητικούς του αντιπάλους.
Όσοι Ιρανοί ελπίζουν να εκθρονίσουν την κυβέρνηση αντιμετωπίζουν τρομακτικές πιθανότητες αποτυχίας. Το καθεστώς έχει περάσει δεκαετίες υπονομεύοντας ή εξοντώνοντας όσους ήταν πρόθυμοι να σταθούν απέναντί του. Η αντιπολίτευση είναι διχασμένη, άοπλη και αδυνατεί να επικοινωνήσει εύκολα. Οι βαλλιστικοί πύραυλοι και το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν μπορεί να έχουν αποδεκατιστεί, αλλά εξακολουθεί να διαθέτει τα όπλα για να σκοτώσει διαδηλωτές ή επίδοξους πραξικοπηματίες. Την ημέρα που θα τελειώσει ο πόλεμος, είναι πιθανό τα απομεινάρια της Ισλαμικής Δημοκρατίας να διατηρούν το πάνω χέρι.
Σε αναζήτηση νέας ηγεσίας μετά από 36 χρόνια
Παρότι το καθεστώς της Τεχεράνης πιθανότατα θα επιβιώσει αυτού του γύρου συγκρούσεων, δεν μπορεί να διαρκέσει για πάντα. Κάποια στιγμή, στον απόηχο μιας καταστροφικής στρατιωτικής ήττας, οι επιζώντες του καθεστώτος θα πρέπει να επιλέξουν νέα ηγεσία. Η χώρα δεν έχει αντικαταστήσει ανώτατο ηγέτη εδώ και 36 χρόνια. Ο Χαμενεΐ και ο στενός του κύκλος, οι περισσότεροι εκ των οποίων είναι πλέον νεκροί, επρόκειτο να επιλέξουν τον επόμενο μέσω παρασκηνιακών διαβουλεύσεων.
Ακόμη και πριν από τον πόλεμο, η διαδοχή του Χαμενεΐ προμηνυόταν δύσκολη. Ο επικρατέστερος υποψήφιος, Εμπραχίμ Ραϊσί, πέθανε απροσδόκητα σε συντριβή ελικοπτέρου τον Μάιο του 2024, ενώ μεγάλο μέρος της γενιάς που έκανε την επανάσταση έχει ήδη πεθάνει ή είναι πλέον υπερήλικο για να διαδραματίσει αποτελεσματικό ρόλο.
Όταν καταλαγιάσει η σκόνη, είναι βέβαιο ότι θα ξεσπάσουν εσωτερικές διαμάχες. Παλαίμαχοι αξιωματούχοι του μηχανισμού, μεταξύ των οποίων ο Αλί Λαριτζανί, κορυφαίος αξιωματούχος εθνικής ασφάλειας του Ιράν, και ο Μοχαμάντ Μπαγέρ Γκαλιμπάφ, πρόεδρος του Κοινοβουλίου, θα συνεργαστούν με επιφυλακτικότητα για να διατηρήσουν το μεταεπαναστατικό εγχείρημα, αλλά θα βρεθούν αντιμέτωποι με εσωτερικές έριδες, κακές σχέσεις με γειτονικές χώρες και το γιγαντιαίο έργο της ανασυγκρότησης της χώρας. Ο έλεγχος της θεοκρατίας στην εξουσία πιθανότατα δεν θα αποκατασταθεί ποτέ πλήρως. Τα εμβληματικά της προγράμματα – δηλαδή το πυρηνικό και το βαλλιστικό πυραυλικό της πρόγραμμα – γύρισαν μπούμερανγκ με θεαματικό τρόπο.
Αν και οι Ηνωμένες Πολιτείες πιθανότατα δεν μπορούν να ανατρέψουν το καθεστώς με αεροπορικές επιδρομές, διαθέτουν μια σπάνια ευκαιρία να επηρεάσουν την επόμενη πολιτική τάξη του Ιράν μέσω της διπλωματίας. Ο Τραμπ ενδέχεται να είναι διατεθειμένος να διαπραγματευθεί απευθείας με όποιον απομείνει όρθιος μετά τον πόλεμο, αλλά πρέπει να αποφύγει οποιαδήποτε συμφωνία που θα παγιώσει την εξουσία της σημερινής ελίτ.
Υπάρχουν ήδη αναφορές ότι ορισμένοι ιστορικά πραγματιστές αξιωματούχοι του καθεστώτος, όπως ο Λαριτζανί, επιχείρησαν να επανεκκινήσουν τις πυρηνικές διαπραγματεύσεις μέσω μεσολαβητών από το Ομάν. Μια κακή συμφωνία θα μπορούσε να αποτελέσει σανίδα σωτηρίας για τα απομεινάρια του επαναστατικού κράτους. Τώρα που τα αμερικανικά και ισραηλινά πλήγματα εξουδετέρωσαν ορισμένους από τους πιο απειλητικούς ηγέτες της Τεχεράνης, η Ουάσιγκτον και οι εταίροι της θα πρέπει να θέσουν υψηλό πήχη ως προς το με ποιον θα διαπραγματευθούν.
Κάθε διπλωματική εμπλοκή με τους διαδόχους του καθεστώτος πρέπει να καθοδηγείται από ένα σαφές όραμα για την προώθηση ουσιαστικής και διαρκούς αλλαγής στο εσωτερικό του Ιράν. Ο πόλεμος έχει αποδυναμώσει τις παραδοσιακές απειλές που προέβαλλε η χώρα – τις πυρηνικές της φιλοδοξίες, τους βαλλιστικούς της πυραύλους και τα δίκτυα πληρεξουσίων της.
Τώρα, όπως σημειώνει το Foreign Affairs, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν την ευκαιρία να επικεντρωθούν σε κάτι που επί μακρόν παραμέλησαν στις σχέσεις τους με την Τεχεράνη: Τη δυνατότητα να βοηθήσουν τους Ιρανούς να διασφαλίσουν το μέλλον που τους αξίζει.
Διαβάστε επίσης:
Ο Στάρμερ στέλνει στην Κύπρο το αντιτορπιλικό HMS Dragon και ελικόπτερα μετά τον σάλο
Πηγή: topontiki.gr
