Γιάνης Βαρουφάκης: Αντισυμβατικός, αλλά ασύμβατος συναισθηματικά με την ελληνική κοινωνία – Τα ναρκωτικά και το «μοντέλο του εγώ»
Ο Γιάνης Βαρουφάκης κατάφερε να γίνει για μία ακόμα φορά… viral με τη δήλωσή του ότι έχει κάνει χρήση ναρκωτικών και πως αυτή η εμπειρία, ήταν σε κάποιες περιπτώσεις ευχάριστη.
Και επειδή ο Βαρουφάκης γίνεται viral με ένα προκλητικά ναρκισσιστικό τρόπο και επιμελώς εριστικό, εκδηλώνονται έντονες και ακραίες αντιδράσεις, με εντελώς αμφιλεγόμενες καταστάσεις, κρίσεις και ενέργειες.
Αλλά έχει ενδιαφέρον να δει κανείς όλη την ιστορία: Και την ουσία της… εξομολόγησης, ως προς τα πολιτικά αποτελέσματα που παράγει, όπως και το πώς επιβεβαιώνει ένα… «μοντέλο» συμπεριφοράς που ακολουθεί πιστά ο Βαρουφάκης.
Τι είπε ο Βαρουφάκης: «Δεν είμαι σαν τον Μπιλ Κλίντον, που είπε I don’t inhale. Είμαι και λίγο βαρετός δυστυχώς. Έχω πάρει ecstasy μια φορά και ήταν μια καταπληκτική εμπειρία, μέχρι τη μεθεπόμενη μέρα. Είχα μια ημικρανία απίστευτη, δεν ξέρω τι μου είχαν δώσει, ήταν στο Σύδνεϋ και θυμάμαι ότι ήταν πολύ σπουδαία στιγμή, το 1989. Θυμάμαι να χορεύω 15-16 ώρες σαν να μην τρέχει τίποτα, αλλά υπέφερα μια εβδομάδα μετά και δεν ξαναπήρα…. Η κάνναβη μου φάνηκε και εξακολουθεί να μου φαίνεται πιο ευχάριστη… για μένα αυτό το οποίο ήταν πολύ ευχάριστο και παραμένει ευχάριστο αν και δεν βρίσκω πια, δεν μου δίνει κανείς, είναι το απλό χόρτο».
Με τη σειρά λοιπόν:
1. Τι είναι στην ουσία η δήλωση Βαρουφάκη;
Από καθαρά πραγματολογική σκοπιά, πρόκειται για ομολογία προσωπικής εμπειρίας στο παρελθόν, όχι για προτροπή τύπου «δοκιμάστε ναρκωτικά». Δεν είπε «κάντε το», είπε «το έχω κάνει και ήταν εμπειρία». Όμως στην πολιτική δεν υπάρχει ουδέτερη εξομολόγηση. Όταν είσαι αρχηγός κόμματος και δημόσιο πρόσωπο, κάθε λέξη λειτουργεί ως μήνυμα – είτε το θες είτε όχι.
Έχουμε τρία επίπεδα:
• Το λεκτικό: ειλικρινής περιγραφή.
• Το συμβολικό: κανονικοποίηση μιας παράνομης και κοινωνικά επιβαρυμένης πρακτικής.
• Το παιδαγωγικό (άθελα): μεταφορά ενός θετικού συναισθηματικού φορτίου σε κάτι επικίνδυνο.
Στην πραγματικότητα δεν είναι νομικά «παρακίνηση», αλλά μία επικοινωνιακά προβληματική εξιδανίκευση.
2. Είναι «παρακίνηση για χρήση ναρκωτικών»;
Νομικά και αυστηρά, δεν είναι. Πολιτικά και κοινωνικά αγγίζει επικίνδυνα την περιοχή της κανονικοποίησης.
Άλλο το «ναι, στο παρελθόν έκανα χρήση, ήταν λάθος, δεν το προτείνω» κι άλλο «ήταν εκπληκτική εμπειρία».
Το δεύτερο δεν είναι ουδέτερο. Δημιουργεί θετική συνδήλωση. Ειδικά σε μια κοινωνία με σοβαρό πρόβλημα εξαρτήσεων, αυτό δικαίως ενοχλεί.
3. Η εισαγγελική παρέμβαση – υπερβολή ή θεσμικό καθήκον;
Προφανώς και είναι υπερβολική και αγγίζει τα όρια του αυταρχισμού, είναι μία κακή κίνηση: Δεν υπήρξε καταγγελία εγκλήματος σε εξέλιξη, δεν υπήρξε συγκεκριμένο αδίκημα, δεν υπήρξε προτροπή σε τέλεση αδικήματος.
Η εισαγγελική κινητοποίηση δίνει εικόνα «ελέγχουμε λόγο, όχι πράξεις», κάτι που είναι θεσμικά επικίνδυνο.
Στο επίπεδο των συμβολισμών, η παρέμβαση ενισχύει το αφήγημα του Βαρουφάκη περί «καταστολής», δίνει στο ΜΕΡΑ25 ρόλο «διωκόμενου αντισυστημικού» και ανοίγει επικίνδυνο προηγούμενο.
4. Είναι πολιτική ειλικρίνεια ή πολιτική αφέλεια;
Ο Βαρουφάκης δεν είναι αφελής. Είναι όμως βαθιά ναρκισσιστικός επικοινωνιακά (με την τεχνική έννοια, όχι την ψυχολογική ύβρη): Πιστεύει ότι η προσωπική του αυθεντικότητα είναι πολιτικό κεφάλαιο, υποτιμά το πόσο «σκανδαλοθηρικό» και συντηρητικό μπορεί να είναι το κοινωνικό ακροατήριο, υπερεκτιμά την ανεκτικότητα του μέσου ψηφοφόρου σε «αιρετικές» δηλώσεις.
Άρα δεν είναι απλή ειλικρίνεια. Είναι συνειδητή αυτοέκθεση με λάθος πολιτικό υπολογισμό.
Πιθανόν δεν μπορεί να χαρακτηριστεί πολιτική αυτοκτονία, ωστόσο φαίνεται ως πολιτική αυτοτραυματική συμπεριφορά:
• Ο Βαρουφάκης δεν έχει πολυτέλεια σκανδάλων. Το κόμμα του παλεύει για πολιτική επιβίωση.
• Δεν απευθύνεται σε κοινό που αντέχει τέτοιες δηλώσεις (π.χ. νεολαιίστικο, χαλαρό, αντισυμβατικό).
• Το ελληνικό εκλογικό σώμα είναι βαθιά συντηρητικό σε ζητήματα ουσιών, ακόμη κι αν είναι προοδευτικό σε άλλα.
Άρα, δεν τον «σκοτώνει» πολιτικά, αλλά τον απομονώνει περαιτέρω.
Και ενισχύει την εικόνα ότι είναι «εκτός πραγματικότητας» και ένας «ελιτίστας διανοούμενος που δεν μετρά κοινωνικά αντανακλαστικά».
6. Το βαθύτερο πρόβλημα: γιατί ενόχλησε τόσο;
Γιατί συνδυάζει τρία πράγματα που ο μέσος πολίτης απεχθάνεται: Παρανομία, ελαφρότητα, αίσθηση προνομίου («εγώ τα έζησα ωραία, εσείς τραβήξτε τα»). Ακόμη κι αν αυτό δεν ισχύει αντικειμενικά, τελικά αυτό εκπέμπεται συναισθηματικά. Και στην πολιτική, η συναισθηματική ανάγνωση είναι πιο ισχυρή από τη λογική.
Το «Μοντέλο Βαρουφάκη» – 5 σταθερά χαρακτηριστικά
Η ιστορία και η συζήτηση που άνοιξε ο Γιάνης Βαρουφάκης ενισχύει την αίσθηση και την εντύπωση ότι έχουμε να κάνουμε με ένα χωριστό είδος πολιτικού και πολιτικής συμπεριφοράς, που ακολουθεί κατά τεκμήριο ένα συγκεκριμένο μοτίβο. Το οποίο τον καθιστά διακριτό σε ένα πολυπληθές πεδίο πολιτικών παραγόντων, αλλά ταυτόχρονα του δίδει ένα «στίγμα» και τον καθηλώνει στην άκρη αυτού του πεδίου.
Το «μοντέλο Βαρουφάκη» χαρακτηρίζεται από τις εξής προσεγγίσεις:
- Η πολιτική ως προσωπική αφήγηση (όχι ως συλλογική εκπροσώπηση)
Ο Βαρουφάκης δεν μιλά σαν «εκπρόσωπος κοινωνικού μπλοκ» και «πρωταγωνιστής προσωπικής διαδρομής». Δεν λέει «εμείς οι εργαζόμενοι…», ούτε λέει «η κοινωνία χρειάζεται…». Λέει (συνειδητά ή ασυνείδητα), «εγώ έζησα, εγώ είδα, εγώ κατάλαβα». Αυτό δίνει μεν έντονη αυθεντικότητα, αλλά αφαιρεί ταύτιση. Ο ψηφοφόρος δεν λέει «μιλά για μένα», αλλά αντιλαμβάνεται πως «μιλά για τον εαυτό του». Και αυτό σε βάθος χρόνου κουράζει.
- Η υπερεκτίμηση της λογικής πειθούς και η υποτίμηση της συναισθηματικής πρόσληψης
Ο Βαρουφάκης σκέφτεται πως «αν αυτό που λέω είναι λογικά συνεπές, θα γίνει κατανοητό». Αλλά η κοινωνία λειτουργεί ερμηνεύει ότι «αν αυτό που λες με κάνει να νιώθω άβολα, δεν με ενδιαφέρει αν είναι λογικό». Πιο απτά: Ο Βαρουφάκης δηλώνει «μιλώ ειλικρινά για εμπειρία μου», η κοινωνία απαντά «μας προσβάλλεις / μας προκαλείς / δεν μας υπολογίζεις». Αυτό είναι δομικό χάσμα ανάμεσα στον διανοούμενο και στο μαζικό ακροατήριο. Και το επεισόδιο με τα ναρκωτικά είναι κλασική περίπτωση αυτού του χάσματος.
- Η συστηματική επιλογή ρήξης αντί γέφυρας
Ο Βαρουφάκης δεν επιδιώκει να γίνει αποδεκτός. Επιδιώκει να γίνει διακριτός. Αυτό φαίνεται σε όλα: ένδυση, ύφος, γλώσσα, θεματολογία, σύγκρουση με θεσμούς. Η στρατηγική του είναι «καλύτερα καθαρός και μόνος, παρά θολός και μέσα». Ποιο είναι το πρόβλημα όταν θέλεις ψήφους; Ότι η ελληνική κοινωνία δεν επιβραβεύει τη ρήξη, επιβραβεύει την οικειότητα. Ήτοι, εκείνος παίζει παιχνίδι μειοψηφίας σε χώρα πλειοψηφιών.
- Η εμμονή με τον ρόλο του αντισυμβατικού διανοούμενου
Το θέμα με τον Βαρουφάκη είναι ότι δεν θέλει απλώς να είναι πολιτικός. Θέλει να είναι ο «διαφορετικός πολιτικός», ο «πολιτικός που δεν μοιάζει με πολιτικό», ο «πολιτικός που λέει αυτά που οι άλλοι δεν τολμούν». Αυτό μπορεί να λειτουργεί σε ακαδημαϊκά περιβάλλοντα, νεανικά κοινά και διεθνή φόρα, αλλά στην Ελλάδα εκλαμβάνεται συχνά ως αλαζονεία, επίδειξη και «αποστασιοποίηση». Άρα και η δήλωση για τα ναρκωτικά, δεν ήταν απλώς εξομολόγηση, αλλά μία δήλωση ταυτότητας, τύπου «δεν είμαι σαν εσάς». Αυτό όμως πολιτικά είναι ως και επικίνδυνο.
- Η βαθιά (και σταθερή) αδιαφορία για το πώς τον βλέπει η «μέση Ελλάδα»
Το πιο καθοριστικό από πολιτικής άποψης, είναι ότι ο Βαρουφάκης δεν επιθυμεί πραγματικά την αποδοχή της μέσης κοινωνίας. Θέλει και επιδιώκει περισσότερο το σεβασμό από διεθνείς κύκλους, την αναγνώριση από μορφωμένα ακροατήρια, τη νομιμοποίηση από «κριτικούς» χώρους. Δεν τον νοιάζει να «να γίνει ένας από εμάς», κάτι που ο κόσμος το εισπράττει και γι’ αυτό δεν του συγχωρεί εύκολα «εκτροπές», γιατί δεν τον νιώθει «δικό του».
Αντισυμβατικός και ασύμβατος
Με τη δήλωση για τα ναρκωτικά, ο Βαρουφάκης μιλά με προσωπική αφήγηση, αγνοεί τη συναισθηματική πρόσληψη, επιλέγει ρήξη, παίζει τον ρόλο του αντισυμβατικού και δεν τον απασχολεί η μέση κοινωνική αποδοχή.
Όπερ σημαίνει ότι η δήλωση είναι απολύτως συνεπής με το μοντέλο του.
Γι’ αυτό και δεν έκανε πίσω, δεν ζήτησε συγγνώμη, δεν «μάζεψε» το νόημα, διότι στο δικό του εσωτερικό σύστημα ισχύει ο βαθιά ριζωμένος κανόνας «το πρόβλημα δεν είμαι εγώ, είναι η κοινωνία που δεν αντέχει την αλήθεια».
Ενώ λοιπόν ο Βαρουφάκης είναι ένας από τους πιο ευφυείς πολιτικούς της γενιάς του, με πραγματική διεθνή ακτινοβολία και με ικανότητα στρατηγικής σκέψης, την ίδια ώρα είναι συναισθηματικά ασύμβατος με την ελληνική κοινωνία.
Ο Βαρουφάκης δεν αυτοκαταστρέφεται, αλλά αυτοπεριορίζεται, καθώς διαλέγει συνειδητά ένα μικρό, απαιτητικό και «εκλεκτικό» ακροατήριο, κάτι που δεν θα τον φέρει ποτέ σε πλειοψηφική θέση.
Διαβάστε επίσης
Eπανέρχεται στις προκλήσεις η Άγκυρα – Στο στόχαστρο της Τουρκίας Αστυπάλαια και Αμοργός
